“Okul Sosyoloğu” Neden Gerekli?

SOSYOLOGLAR DERNEĞİ (SOSYODER)

  Sosyolog Ne Yapar?

Sosyoloji, toplumu inceleyen bir ilim dalı. Bu inceleme, toplumun tüm yönüyle ele alınarak yapılan bir çalışma.  Sosyoloji, toplumu anlayan, tanımlayan ve analiz eden bir ilim dalı olması sebebiyle toplumların gelişim, değişim ve yenileşme dinamiklerini belirleyen bir uzman kadrosuna ihtiyaç duymaktadır. Bu uzman, bireyin içinde bulunduğu toplumun önemli dinamikleri olan sosyal ilişkileri, grup dinamiklerini, kurumsal kültürü, sosyal rolleri, norm üretimini, dışlanma mekanizmalarını, eşitsizlikler gibi konuları analiz eder. Sosyolog bu tespitleri yapan ve çözüm yollarını işaret eden, bu çoklu etkiler altındaki olayları ele alan ve kültürel ve tarihi boyutlardan bu gerçekleri yorumlayan çok önemli bir görev yürütmektedir. Toplum sağlığını inceleyen tıp doktoru, problemli insanları incelerken sosyolog; toplumun her kesimini ve bu kesimlerin arasındaki küçük-büyük ilişki ve gelişmeleri ele alan bir projeksiyon ortaya koyar.  

 Okul Saldırıları Bireysel Bir Sapma Değil, Toplumsal Bir Alarmdır

Son dönemde eğitim kurumlarını hedef alan şiddet olayları; saldırgan profillerinin giderek daha genç yaş gruplarına inmesi, akran şiddetinin dijital ve fiziksel biçimlerde yaygınlaşması, aidiyet duygusunun zayıflaması ve okul-toplum bağının çözülmesi; eğitim politikalarında sosyolojinin dikkate alındığı mesleki uzmanlık alanını zorunlu hale getirmiştir.

Bu olayları yalnızca;

• Psikolojik rahatsızlık,
• Bireysel öfke kontrolü,
• Aile içi sorunlar,
• Disiplin eksikliği gibi dar çerçevelerde okumak eksik bir yaklaşımdır.

Çünkü şiddet, sosyal ve ahlaki  eksikliklerden kaynaklanan bir olgudur.

Bir çocuğun saldırganlaşması bazen  bireysel travmadan, çoğu zaman ise akran dışlanmasından, okul içi statü kaybından, dijital zorbalıktan, sosyal izolasyondan, aile-okul kopukluğundan, mahallenin suç kültüründen, ekonomik eşitsizliklerden, kimliklenme krizinden beslenmektedir. En önemlisi de ahlaki ve kültürel eğitimin eksikliğinden kaynaklanmaktadır.

Okulun Sosyal Özelliği

Okul, toplumların eğitim fonksiyonlarını yürüten ve kültüre uygun insanlar yetiştiren önemli bir kurumdur. Okul, müfredatın işlendiği bir binadan ziyade, kimlik  oluşumunun sağlandığı,  statü hiyerarşisinin kurulduğu, normların öğrenildiği, akran kültürünün oluştuğu,  birlik ve kardeşliğin yaşanması gereken bir mekan ve küçük ölçekli bir toplumdur.

Okul, aileden temel eğitimi alan çocuk ve gençleri hayata ve mesleğe hazırlamaya çalışmaktadır. Fakat okul, sosyal sistemin en önemli ve stratejik bir parçası olarak, çok yönlü bilgi ve değerler ile eğitim faaliyetini sürdürmek durumundadır.  Eğitim, bu yüzden toplumsal değerler ile bilgiyi sosyal kültüre göre işleme ve bu doğrultuda insan yetiştirme görevini yerine getirmek zorundadır. Bu yüzden, eğitim; sosyolojik bir perspektiften yapılmak zorundadır.  Çünkü toplum hangi kültür sistemiyle hayatını sürdürmüşse, eğitimi de bu çerçevede sürdürmek zorundadır. Fakat, Türk Eğitim sistemi, Batılılaşma ile birlikte kültür ve eğitim sistemini, önemli ölçüde Batılı kavram ve amaçlar çerçevesinde belirleyerek kendi insan tipini henüz istenilen kültür ve yetkinlik düzeyinde hazırlayamamaktadır Bu konuda, eğitimin öncelikle toplumsal yapıyı analiz eden, yerli sosyolojik bilgi ve  değerler ile  eğitim felsefesini belirlemek ve insan niteliğini buna göre gerçekleştirmek zorundadır. Bunun için, hangi tarih ve kültür coğrafyasında olduğunu, sosyologlar yoluyla belirlemek durumundadır.

Okul ve Sosyal Çevre

Kapalı bir sistem olmayan okul, mahalledeki yoksulluğu, göçü, aile parçalanmasını, işsizliği, madde kullanımını, şiddetin normalleşmesini, dijital radikalleşmeyi, sosyal medya kültürünü ve toplumsal kutuplaşma gibi çeşitli problemlerle yüzyüze gelen dinamik sosyal kurumlardan biridir.

Okul, iç yapısı itibariyle öğretmen, öğrenci ve idareciler ile sosyal sorumluluğunu yerine getirmeye çalışırken; öğrencileri o zamana kadar yetiştiren aile ile de güçlü bağlar kurmak zorundadır. Bu durum hem ailenin beklentilerini karşılamak hem de öğrencileri topluma ve hayata en iyi şekilde hazırlamak için gereklidir.

Okul her ne kadar kendi için bir bütünlük taşıyorsa da aile ile olan işbirliği ve eğitim bütünlüğü noktasında, çok da başarılı olduğu söylenemez. Fakat son zamanlarda, biraz daha bu konuya eğilme çabaları görülmektedir.

Okulun ikinci çevresi, sokak veya öğrencilerin toplandığı bazı eğlence, oyun ve diğer öğrenciyi yönlendirmeye veya ondan çeşitli şekillerde faydalanmaya hedefli bazı kurum ve grupların varlığıdır.  Okulun bu çevreleri dikkate alan bir bilgi ve öğrencilerin yanlış ve zararlı etkiler edinmeden varlığını sürdürme konusunda politikalar geliştirmeye ihtiyacı vardır.  Özellikle sosyal medyada nereden ve ne amaçla hazırlandığı bilinmeyen, saptırıcı ve yanlış yönlendirici bilgi ve haberler konusunda, alternatif mücadele stratejileri geliştirmeye ihtiyacı bulunmaktadır.

Okul, bu risk özellikleri sebebiyle önemli ölçüde sosyolojik çalışmalara ihtiyaç duymakta ve sosyologları bünyesinde çalıştırma mecburiyeti içindedir. Dijital dünyanın, ülkelerin sosyal ve kültürel sistemlerini değiştirme potansiyelinde olduğu dünyamızda, bu konuda okul sistemini koruyucu ve güçlendirici çalışmalarda, sosyologların problemi belirleme ve giderme konusundaki bilgi ve metotlarına ihtiyaç vardır.  

Özetlemek gerekirse, bir öğrencinin davranışı, okula taşınmış toplumsal gerçekliğin ürünüdür. Bu sebeple de okul güvenliği, sadece güvenlik görevlisi ve kamera sistemi ile sağlanamaz. Asıl ihtiyaç duyulan şey, sosyal risk haritalamasıdır. Bu da sosyolojik uzmanlık gerektirir.

Okulda Sosyal Roller

Her okulda, öğrenci, öğretmen ve aile için görünmeyen bazı roller vardır. Bu rollerin etkileşimi okul iklimini belirler. Bugün okullarda bu ağları sistematik biçimde analiz eden uzman yoktur ve bu ciddi bir kurumsal boşluktur.

Bir yandan kültür, diğer yandan kişilik, öte yanda mesleki hedefler gibi birbirinden farklı görev ve sorumlulukları hazırlama ile yüz yüze bulunmaktadır. Böyle bir durumda, sosyoloji gibi özellikle metot ve çalışma alanı gibi çok yönlü niteliği olan bir bilim dalının rehberliğine ihtiyaç bulunmaktadır. Çalışma programı olarak okulun, aile ile olan ilişkilerinin de dikkate alınarak gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

İşte bu tür çok farklı alanların, okulun eğitim ve kültürlenmesi olayını gerçekleştirmek üzere, diğer alanlar gibi sosyoloji alanındaki mütehassıslara da ihtiyaç duyulmaktadır. Çünkü sosyoloji, tek bir dal üzerinde çalışan ihtisas alanı değil, çok farklı ihtisas alanı ile ilgilenen ve bu ihtisas alanları arasındaki bağlantıları dikkate alarak olaya çok boyutlu bir şekilde bakan bir ilim dalıdır. Bu yüzden okul sosyoloğu çalışması, önemli bir ihtiyaç olarak görülmelidir.

Okul Sosyoloğu Pratik Olarak Neler Yapabilir?

Okul sosyoloğu; içinde bulunduğu aile, akran grubu, okul kültürü, mahalle, dijital çevre ve toplumsal yapı ile birlikte değerlendiren bir uzmandır. Temel görevi, okulun sosyal dokusunu analiz etmek; eğitim sürecini etkileyen görünür ve görünmez sosyal faktörleri ortaya koymak; öğrencinin okulla kurduğu bağı güçlendirecek kurumsal müdahale mekanizmaları geliştirmektir. Daha da önemlisi, okul müfredatının kültürel ve değerler sistemine uygun olarak sürdürülmesine yardımcı olmaktır.

• Öğrenci–Öğretmen–Yönetim İlişkilerinin Sosyal Düzeninin Analiz Edilmesi

Okuldaki iletişim biçimleri, otorite algısı, karşılıklı güven düzeyi ve kurumsal ilişki kalitesi öğrencinin okul deneyimini doğrudan şekillendirir. Okul sosyoloğu;

• Öğrenci-öğretmen ilişkilerindeki gerilim alanlarını,
• Yönetime karşı gelişen güvensizlik veya mesafe duygusunu,
• Öğrencilerin kendilerini ifade edebilme kapasitesini,
• Okul içi aidiyet ve katılım düzeylerini tespit ederek daha sağlıklı bir ilişki düzeninin kurulmasına katkı sağlar.

• Öğrencinin Okula Adaptasyonunu Engelleyen Sosyal Faktörlerinin Belirlenmesi

Her öğrencinin okula uyum süreci aynı değildir. Bazı öğrenciler akademik olarak yeterli olsa dahi sosyal olarak okula entegre olamaz. Okul sosyoloğu;

• Akran dışlanması,
• Ekonomik eşitsizlikler,
• Kültürel uyumsuzluk,
• Göç ve yer değiştirme deneyimi,
• Aile içi sorunların okul yaşantısına yansıması,
• Dijital bağımlılık ve sosyal izolasyon,
• Kimlik bunalımı ve aidiyet sorunu gibi öğrencinin eğitim ortamına katılımını zorlaştıran sosyal faktörleri ortaya koyar.

Bu tespitler, öğrencinin “başarısız” ya da “uyumsuz” olarak etiketlenmesinden ziyade uyumu engelleyen yapısal nedenlerin görünür hale gelmesini sağlar.

• Çevresel Risklerin Öğrenci Üzerindeki Etkisinin Ortaya Konması

Okul, toplumsal çevreden bağımsız bir alan değildir. Mahalle kültürü, sosyal medya, akran çevresi, ekonomik şartlar ve toplumsal gerilimler okulun içine taşınmaktadır. Okul sosyoloğu;

• Şiddetin normalleştiği sosyal çevreleri,
• Suç eğilimli akran ağlarını,
• Dijital zorbalık ilişkilerini,
• Sosyal medya kaynaklı kimlik baskılarını,
• Yalnızlaşma, öfke birikimi ve dışlanma süreçlerini,
• Madde kullanımı veya riskli davranış kümelenmelerini sosyolojik olarak analiz ederek erken uyarı mekanizmaları oluşturur.

Bu yönüyle okul sosyoloğu, kriz oluşmadan önce sosyal riski tespit eden uzman konumundadır.

• Aile–Okul İletişiminin Niteliğinin Değerlendirilmesi

Birçok eğitim problemi, aile-okul iletişimindeki kopukluktan doğmaktadır:

• Ailelerin okula katılım düzeyini,
• Okulun aileyle kurduğu iletişim dilini,
• Sosyo-ekonomik farklılıkların aile katılımına etkisini,
• Ebeveyn tutumlarının öğrencinin okul ilişkilerine yansımasını,
• Ailelerin okuldan beklentileri ile okulun sundukları arasındaki uyumu analiz eder.

• Öğrenciler Arası İlişkilerin ve Sosyal Gruplaşmaların Haritalandırılması

Her okulda görünmeyen sosyal kümelenmeler vardır. Dışlanan öğrenciler, baskın gruplar, sessizleşen bireyler, zorbalık ağları ve görünmez yalnızlık biçimleri çoğu zaman fark edilmez. Okul sosyoloğu;

• Öğrenciler arası ilişkileri,
• Grup içi hiyerarşileri,
• Dışlanma mekanizmalarını,
• Akran zorbalığı ağlarını,
• Sınıf içi kutuplaşmaları,
• Aidiyet kümelerini
• Sosyal ağ analizi ve saha gözlemleriyle belirleyebilir.

• Eğitim Politikalarının Sosyal ve Kültürel Uygunluğunun Değerlendirilmesi

Her eğitim uygulaması her sosyal çevrede aynı etkiyi doğurmaz. Okul sosyoloğu;

• Okulun bulunduğu çevrenin kültürel yapısını,
• Yerel toplumsal değerleri,
• Öğrencilerin sosyo-ekonomik profillerini,
• Bölgesel eşitsizlikleri,
• Dijitalleşmenin eğitim üzerindeki sosyal etkilerini
• Değerlendirerek politika yapıcılara yerel gerçekliğe uygun veri sunar.

• Öğrencinin Eğitime Katılımını ve Aidiyetini Güçlendirecek Mekanizmaların Geliştirilmesi

Okul sosyoloğu yalnızca sorun tespit etmez; çözüm üretir. Örneğin:

• Okul aidiyeti programları,
• Akran dayanışma ağları,
• Sosyal kapsayıcılık projeleri,
• Okul-mezun mentorluk sistemleri,
• Mahalle-okul iş birliği modelleri,
• Dijital şiddet farkındalık çalışmaları,
• Sosyal uyum ve kapsayıcılık atölyeleri geliştirerek öğrencinin eğitim sürecine aktif katılımını güçlendirebilir.

Okulda Öğrenci Rehberliği

Öğrenci rehberliği, başlı başına ele alınması gereken bir konudur. Rehberlik, kişinin bilgi ve kültür eksikliği, anlayış seviyesi ve rehberlik çalışmasına oryantasyonu ile ilgili bir konudur. Rehberlik ortamının ve rehberliğe uygun bir psikolojinin öğrencide oluşması gerekmektedir.

Bu konu, sadece kişinin iç dünyası ve düşünceleri ile ilgili olmayıp sosyal çevre faktörleri, aile şartları ve diğer onu etkileyen çeşitli konularla ilgili olabilir. Bu problemlerin tespitinde, ilk incelemecinin sosyolog olması, önem taşımaktadır. Psikolog veya rehber uzmanın, sosyoloğun genel şartları ve dinamikleri inceledikten sonra kişi ile görüşmesi ve bu görüşmede, sosyoloğun bulgularını dikkate alması gerekmektedir. Çünkü insan, içinde yaşadığı toplumun bir üyesi ve o toplumun şartları içerisinde belli özellik ve etkiler altında kalmaktadır. Özetle problemin büyük bölümü çevre şartlarından kaynaklanmaktadır. Bu açıdan, rehberlik çalışmalarında da sosyoloğun yer alması, kişi dışındaki diğer faktörlerin incelenmesi açısından faydalı olacaktır. Önemli sosyal konuların, çok boyutlu ele alınması, farklı sosyal bilimlerin bulguları ile ele alınamaması gibi bir eksiklik taşımaktadır. Bu tür konularda, bilim dallarının birinin, diğerine üstünlük arz etmesi doğru ve bilimsel bir bakış değildir.

Sonuç Olarak,

Okul sosyoloğu; rehberlik servisinin alternatifi değildir. Eğitim sisteminin eksik kalan sosyal analiz ayağıdır. Öğrenciyi birey olarak değil; bir ilişki ağı içinde, okulu ise bina olarak değil; bir sosyal ekosistem olarak ele alır.

Bugünün okullarında ihtiyaç duyulan yalnızca disiplin mekanizması değil; okulun sosyal nabzını tutacak profesyonel bir gözdür.

Okul sosyoloğu; sosyolojinin toplum bilimi olması, sosyal olayların çok dinamikli nitelik taşıması, eğitimin kültürel ve sosyal bir çalışma alanı olması, sosyal olayların tek sebepli olmaması gibi sebepler dolayısıyla ihmal edilmemesi gereken bir uygulamadır ve yaşanan problemler, okul sosyoloğu uygulamasının meslek alanı haline getirilmesi gerektiğini göstermektedir.