Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte Türkiye’ye savaş, göç ve hastalıklar sonucu azalmış, dağınık ve kırsal ağırlıklı bir nüfus miras kalmıştır. Kaybedilen topraklardan Anadolu’ya yönelen Türk ve Müslüman göçleri, yeni devletin nüfus yapısının temelini oluşturmuştur. Cumhuriyet’in ilk döneminde benimsenen anlayış, “nüfus artışı ekonomik kalkınmayı destekler” görüşüne dayanmıştır. Bu çerçevede pro-natalist politikalar (nüfusu arttırıcı) uygulanmış, doğurganlığın artması ve göç yoluyla nüfusun güçlendirilmesi hedeflenmiştir. Gebeliği önleyici yöntemlerin üretimi, ithali ve kullanımı yasaklanmıştır. İsteğe bağlı düşük suç olarak kabul edilmiştir. Çok çocuklu aileler çeşitli yollarla özendirilmiştir. Ücretsiz doğumevleri açılmış; evlenme yaşı erkeklerde 18’den 17’ye, kadınlarda 17’den 15’e düşürülmüştür. 1960’lı yıllardan itibaren planlı kalkınma dönemine geçilmesiyle birlikte anti-natalist politikalar benimsenmiştir. Bu dönemde “nüfus artışı ekonomik kalkınmanın önünde engeldir” anlayışı öne çıkmıştır. 1965 tarihli 557 sayılı Nüfus Planlaması Kanunu ile doğum kontrolü ve gebeliği önleyici yöntemlerin satışı ve kullanımı yeniden yasal hale gelmiştir. 1983’te 2827 sayılı Kanun ile onuncu haftaya kadar isteğe bağlı gebelik sonlandırma ve kısırlaştırma işlemleri (tüplerin bağlanması) yasallaştırılmıştır. 2000’li yıllardan sonra özellikle 2008 itibarıyla, “en az üç çocuk” söylemiyle nüfus artışını teşvik eden politikalar yeniden gündeme gelmiştir. Son dönemde doğum ve ölüm oranlarındaki değişimlerin yanı sıra uluslararası kitlesel göçler de Türkiye’nin demografik yapısını belirleyen başlıca unsur haline gelmiştir. Böylece, Cumhuriyet’in yüz yıllık sürecinde Türkiye, nüfus artırıcı ve azaltıcı politikaların dönüşümlü olarak uygulandığı bir demografik yolculuk yaşamıştır.

Doç. Dr. Cenk Beyaz