Tarih boyunca büyük medeniyetler yalnızca silah, ekonomi ya da siyaset üretmemiş; aynı zamanda insanın düşünme biçimini, hayat tarzını, ilişkilerini ve toplumsal reflekslerini de üretmiştir. Buna göre, hakikat şudur: Hangi toplum üretim araçlarını kontrol ediyorsa, zamanla anlam üretimini ve sosyolojik yönlendirmeyi de kontrol etmeye başlar.

Bugün bu güç alanının merkezinde ise yüksek teknoloji bulunmaktadır.

Sanayi çağında makineyi üreten dünyayı yönetti; dijital çağda ise veriyi, algoritmayı, yapay zekâyı ve iletişim ağlarını üreten toplumlar yalnızca ekonomik üstünlük değil, aynı zamanda kültürel ve sosyolojik üstünlük de kurmaktadır.

Marshall McLuhan’ın meşhur “araç mesajdır” tezi tam da bunu anlatır. McLuhan’a göre teknoloji yalnızca bilgi taşıyan nötr bir araç değildir; insanın düşünme biçimini, algısını ve toplumsal ilişkilerini dönüştüren aktif bir güçtür.

Bugün sosyal medya platformları, dijital ağlar ve algoritmalar sadece iletişim üretmemekte; aynı zamanda dikkat, arzu, korku, öfke ve gündem de üretmektedir.

Manuel Castells’in “Ağ Toplumu” teorisi de modern çağda gücün artık sadece devletlerde değil; bilgi ağlarını kontrol eden yapılarda toplandığını ortaya koymaktadır. Çünkü dijital altyapıyı kuran güçler, aynı zamanda toplumun hangi bilgiye nasıl ulaşacağını, neyi konuşacağını ve neyi önemseyeceğini de belirleyebilmektedir.

Böylece teknoloji üretimi, doğrudan sosyoloji üretimine dönüşmektedir.

Bugün yüksek teknoloji geliştiren ülkelerin yalnızca ekonomik olarak değil; kültürel olarak da belirleyici hale gelmesi tesadüf değildir. Çünkü teknoloji artık yalnızca cihaz üretimi değildir; davranış modeli üretimidir.

Arama motorları merakı, sosyal medya öfkeyi, dijital platformlar tüketim alışkanlıklarını, yapay zekâ ise düşünme süreçlerini biçimlendirmektedir.

Jacques Ellul’un “Teknolojik Toplum” yaklaşımında belirttiği gibi teknoloji zamanla insanın kullandığı bir araç olmaktan çıkıp, insan davranışını belirleyen bağımsız bir sisteme dönüşebilir.

Bu nedenle bugün yüksek teknoloji üreten toplumlar, yalnızca ürün ihraç etmemekte; aynı zamanda yaşam tarzı, değer yargısı, kültürel norm ve insan modeli de ihraç etmektedir.

İnsanların aynı dizileri izlemesi, aynı uygulamaları kullanması, aynı estetik anlayışına yönelmesi ve aynı psikolojik refleksleri göstermesi büyük ölçüde bu dijital sosyoloji üretiminin sonucudur.

Antonio Gramsci’nin “kültürel hegemonya” kavramı da tam burada anlam kazanır. Çünkü modern güç, artık yalnızca zor kullanarak değil; insanların neyi doğal, normal ve arzu edilir gördüğünü belirleyerek hükmetmektedir.

Bugün teknolojik bağımsızlık meselesi bu yüzden sadece ekonomik değil; aynı zamanda zihinsel ve sosyolojik bir bağımsızlık meselesidir.

Kendi teknolojisini üretemeyen toplumlar, zamanla başkalarının algoritmalarıyla düşünmeye, başkalarının gündemiyle yaşamaya ve başkalarının değerleriyle şekillenmeye başlayabilir.

Çünkü teknoloji yalnızca hayatı kolaylaştırmaz; insanın dikkatini, alışkanlıklarını, hatta hakikat algısını bile yeniden inşa eder.

Bu sebeple geleceğin en büyük mücadelelerinden biri; yalnızca enerji, ekonomi veya askeri güç alanında değil, “insan zihnini şekillendirme gücü” alanında yaşanacaktır.

Yüksek teknoloji üretenler, yarının sosyolojisini de üretecektir. Ve sosyolojiyi üretenler, yalnız bugünü değil; geleceğin insan tipini de belirleyecektir.

Çetin OLGUN

Eğitim ve Yönetim Danışmanı