Geçmişten günümüze sesli, resimli ve yazılı iletişim kurarak birbiriyle gerçeğe yakın duygusal bağlar kurabilmekteydik. Ancak bilgi ve iletişim alanındaki özellikle son otuz yıldır gündemde olan ve  olmaya devam edecek “Dijitalleşme” kavramı, yüz yüze iletişimin “duyguları ve gösterimini en gerçekçi şekilde karşıdaki muhatabına veya muhataplarına doğrudan aktarabilme” gibi önemli bir nimeti kısmen elimizden alırken, aynı zamanda yeni duygusal  bağ kurma biçimlerinin oluşmasına da aracılık etmektedir.

Dijitalleşme, sosyal hayatta olduğu kadar iş dünyasının dinamiklerini de kökten dönüştüren bir süreç olarak her geçen gün etkisini artırmakta. Artık fiziksel ofislerin yerini sanal çalışma platformları almakta; yüz yüze etkileşimler, ekranların arkasından yürütülen sanal toplantılara evrilmekte. Bu dönüşüm, iş yerlerindeki ilişkilerin niteliğine dair; “Dijitalleşen iş dünyasında bireyler hâlâ duygusal bağ kurabilir mi?”, “Örgüt aidiyeti ve takımdaşlık ruhu geliştirilerek sürdürülebilir mi?” ve “Dijitalleşme, örgüt içinde bilgi paylaşımı, kariyer desteği, iş motivasyonu ve performansına olumlu aracılık etkisi sağlayabilir mi?” gibi önemli soruları da beraberinde getirmektedir.

Dijitalleşme yüz yüze iletişimin nimetlerini kısmen elimizden alırken, aynı zamanda yeni bağ kurma biçimlerine de kapı aralıyor. Örneğin, uluslararası önemli teknoloji şirketlerinin bazıları, özellikle küresel COVID salgınından sonra, çalışmalarını tamamen uzaktan çalışmaya göre kurgulayarak örneğin çalışanlarına her hafta bire bir görüşme ve sanal kahve toplantıları düzenleme imkânı sunarak “duygusal mesafe”yi azaltma hedefli yapılarıyla çalışanları arasında güçlü bir aidiyet duygusu yaratmayı başardıkları gözlemlenmektedir. Bu uygulama, yapay bir yakınlık değil, bilinçli olarak tasarlanmış bir ilişki inşası örneği olarak görülmektedir.

Öte yandan, dijitalleşmenin olumsuz etkilerini göz ardı etmek mümkün değildir. Dijital iletişime aşırı güvenmenin gerçek dünyada izolasyon ve yalnızlık duygularına, duygusal kopukluğa, kaygıya ve zihinsel yorgunluğa yol açabileceği ifade edilmiştir (Turkle, 2011). Gerçekten de “teknolojik birliktelik hissi” bazen gerçek bağların yerini alan sığ ilişkiler yaratabilir. Özellikle sürdürülebilir bir duygusal bağ oluşturmanın merkezinde yer alan “ortak deneyim” unsuru, dijital ortamda zayıflayabilir. Geleneksel ofis ortamındaki spontane karşılaşmalar, ortak kahve molaları veya masa başı sohbetler, bir tür özdeşleşme ve güven inşa süreci barındırır. Oysa bu spontane etkileşimler dijital platformlarda kolay kolay yeniden üretilemez.

Ancak burada, "Doğa boşluk kabul etmez" prensibini doğrulayacak şekilde bir bireyin veya sistemin duygusal bağ kurabilme, bu bağı sürdürme ve derinleştirme becerisi ve potansiyeli anlamına gelen yeni tür bir “bağlanma kapasitesi” devreye girmektedir. Yani eşzamanlı olmayan ve yazılı iletişime duygu katma becerisi anlamına gelebilecek bir tür metinsel duygulanım kavramına dayalı duygusal metinleme becerisinin çalışanlarda aranan yumuşak/davranışsal beceriler (soft skills) içerisinde yeni bir beceri türü olarak değerlendirilmesini hatta diğerlerine göre  daha çok konuşulmasını sağlayacağı görülmektedir. Örneğin Slack gibi platformlarda çalışan bir mühendis, her sabah ekibine attığı “günaydın” mesajıyla, Tokyo’daki bir meslektaşına da aidiyet hissettirebilir. Bu dijital bağlanma pratikleri, yeni bir sosyal sermaye türünün de temellerini atar. Nitekim pandemide milyonlarca insanın evde çalışırken gösterdiği uyum ve dayanışma, dijital bağların duygusal derinliğe ulaşabileceğini de ortaya koymaktadır.

Duygusal bağ, sosyolojide geleneksel olarak bedensel eş-mekanlılık, paylaşılan deneyimler ve sözlü olmayan işaretler üzerinden tanımlanagelmiştir. Dijital ortamlar ise bu parametreleri radikal bir şekilde dönüştürerek, duygunun yeni bir ekolojisini inşa etmektedir. Burada duygu, artık sadece bir "içsel durum" olarak değil, platformların sunduğu araçlarla (emoji, reaksiyon butonları, sanal arka planlar, sesli mesajlar) dışsallaştırılan ve metalaştırılan bir veri nesnesine dönüşmektedir.

Buradan hareketle dijital iş dünyasında samimiyetin inşası, fiziksel dünyadan farklı bir strateji gerektireceği söylenebilir. Şöyle ki yüz yüze iletişimde samimiyet, çoğu zaman kendiliğinden ve bazen de kontrolsüzce gelişen anlara dayanmakta iken dijital ortamda ise bireylerin kendilerini temsil etme biçimleri üzerinde daha fazla kontrole sahip olduğu bir süreç işler. Bu, samimiyetin ortadan kalktığı anlamına gelmeyeceği gibi aksine "arayüz aracılığıyla samimiyet" olarak adlandırdığımız yeni bir formun ortaya çıktığını göstermektedir.

Çalışanlar, mesajlaşma platformlarında kasıtlı olarak seçilmiş bir emoji, profesyonel ancak muhatabına bir sıcaklık hissi verebilecek "İyi çalışmalar," "Kolaylıklar dilerim," "Sağlıkla kalın" şeklinde “bir e-posta imzası veya video konferansta arka planda görünen kişisel bir kitaplık aracılığıyla "kontrollü bir otantisite-özgünlük" sergileyebilirler. Bu, bir tür "Küratörlük Benlik-Curated Self " pratiğidir. Birey, dijital kimliğinin hangi yönlerinin görüneceğini seçer ve bu seçimler aracılığıyla güven ve yakınlık inşa eder. Ancak bu konuda bizim kültürümüzün en önemli yapı taşlarından biri olan Hz. Mevlana’nın “Olduğun gibi görün, göründüğün gibi ol” sözüne dayalı ahlaki prensibi ile çelişkiye düşülmemesinin de altı çizilmek zorundadır.

Sonuç olarak dijitalleşen iş dünyasında duygusal bağ kurmak elbette mümkündür; ancak bu bağlar, fiziksel mekânda olduğu gibi kendiliğinden ortaya çıkmayabilir. Dolayısıyla dijital duygusal bağ, ham duygusallıktan ziyade, stratejik ve kurgulanmış bir duygusal ifadenin ürünüdür. Duygular, artık bir sohbetin değil, stratejik bir iletişim tasarımının fizibilite alanında yer almakta, duygunun gösteriminde şekil, yöntem ve görsel simgelerin seçimin önceden planlanmasını gerektirmektedir. Bu da bireylerin yüz yüze ve eş zamanlı iletişimden daha fazla bilişsel farkındalık yani dijital duygusal zeka ve  daha fazla bir bilişsel çaba yani duygusal emek göstermesini gerektirecektir (Çelikyay, 2019). Bu durumda işverenlerin, dijital etkileşimlerde insanı merkeze alan ama onlara gözetlendiklerini ve takip edildiklerini hissettirmeyen etik mekanizmalar tasarlamaları; çalışanların ise yeni bağlanma biçimlerine açık olmaları önerilebilir. Belki de geleceğin iş yerleri, fiziksel duvarlarla değil; ekranlar aracılığıyla kurulan empati köprüleriyle ayakta duracaktır. Unutmayalım ki; teknoloji araçtır, amaç değil. İnsan, iletişim kurma, bağlanma ihtiyacını her koşulda yeni yollar bularak giderir. Dijital dünya da bu ihtiyacımızı gidermek için yeni bir sahne olup sahne sürekli değişse de oyunun özü değişmeyecektir.

Kaynaklar:

1-Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.

2- Çelikyay, M. (2019). Duygusal emek kavramı, öncülleri ve sonuçları: proje takımları üzerinde bir araştırma. Doktora Tezi. Gebze Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yönetim ve Organizasyon Anabilim Dalı, Kocaeli.

                                                                               Dr. Ögretim Üyesi Mehmet Çelikyay

                                                       İstanbul Kent Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü