Modernleşmenin en önemli boyutlarından birinin sekülerleşme olduğu iddia edilmiştir. Bu iddia, aynı zamanda modernleşme tecrübe edildikçe sekülerleşmeye bağlı olarak dinin toplum hayatındaki etkisinin azalacağını ve toplumu organize eden temel kurumlardan biri olmaktan çıkacağını da öngörmüştür. Yaşanan tecrübeler, bütün modernleşme tecrübelerinde dinin toplumlardaki etkisinin aynı olmadığını ve farklılaştığını göstermiştir. Avrupa’da, özellikle de Kuzey Avrupa ülkelerinde herhangi bir dine bağlı olmayanların oranlarında artış gözlenmektedir. Buna karşılık yıllarca ateizm propagandasının yapıldığı Rusya’da 1990’lardan itibaren Hristiyanlık ve İslam yeniden canlanmıştır. Bu nedenle modernleşmenin ve sekülerleşmenin tek bir yorumunun olduğunu ve bütün modernleşen toplumların aynı tecrübeleri yaşayacaklarını iddia etmek tarihsel ve sosyolojik gerçekliğe uymamaktadır.

Dindarlık ve ahlak ile ilgili soruyu nicel ölçülere referansla artmak ve azalmak şeklinde sormanın kendisini de sorgulamak gerekmektedir. Öteden beri din ve ahlak arasındaki ilişki tartışmalara konu olmuştur. Kendisini dindar olarak tanımlayan insanların yanlışları ve olumsuz davranışları dindarların ahlaksız oldukları ya da dinin ahlaka kaynak olamayacağı gibi genellemelere kaynaklık etmektedir. Ahlakın temel ikilemi iyilik ve kötülük ayrımında ortaya çıkar. Öteden beri örneğin Allah inancı olmayan ya da herhangi bir dine bağlı olmayan bir insanın ahlaklı olup olamayacağı tartışılmıştır. Elbette ateist ya da deist insanlar da ahlaklı bireyler olabilir. Ancak ateizm ya da deizm, ahlaka kaynaklık edebilir mi, bağlılarını iyilik lehinde örgütleyebilir mi şeklindeki soruları düşünmek gerekir. Bireysel olarak dindar bir insanın kötülük yapması ve günahlar işlemesi, bütünüyle dinin kötülüğe kaynaklık ettiği anlamına gelmemektedir. Ayrıca dinlerin olduğu kadar insanlık lehine ortaya çıktıklarını iddia eden pek çok ideolojiye ve toplumsal harekete bağlı olanların zamanla inançlarını ve fedakarlıklarını kaybetmeleri sıkça rastlanan bir durumdur. Dolayısıyla din, inançlar, ritüeller, ve semboller üzerinden toplumsal örgütlenmeye kaynaklık etmeye devam ederken asıl amacı olan ahlaklı bireyler yetiştirme hedefinden uzaklaşabilir. Din, insanlık tarihi boyunca yozlaştırılan ve dünyevi menfaatler için araçsallaştırılabilen bir kurumdur. Bugün din ve ahlak konusunda yaşanan krizi bu yönden de değerlendirmek gerekmektedir. Kaldı ki iki yüzyılı aşkın bir süredir Müslüman toplumlarda yaşanan krizin bir ahlak krizi olduğu alimler, entelektüeller ve akademisyenler tarafından sürekli vurgulanmıştır.

Bugün bu meseleyi, özellikle dijitalleşme ve görünürlük odaklı anlayış ve pratikler üzerinden düşünmek gerekmektedir. Çünkü dini meseleler, bilgiden ziyade enformasyon odaklı bir popülerlik kaygısıyla kolayca sosyal medyada tüketilen içeriklere dönüşebilmektedir. Görünürlük, dikkat çekmek, tartışma çıkarmak gibi etkiler, özellikle öne çıkmaktadır. Ayrıca oluşan dezenformasyon, din ile kurulan ilişkilerde çeşitlenmelere ve parçalanmalara da kaynaklık etmektedir. Dinin dijitalleşmesi, bugün en önemli meselelerden biridir. İnsanlık tarihi boyunca insanlar dine ihtiyaç duymuşlardır. Dindarlık yeni ve çeşitli formlarla var olmaya devam edecektir. Ancak geleneksel bilgi odaklı örgütlenmelerin bütünüyle ortadan kalkacağı söylenemese de yeni biçimlerin ortaya çıkması ve inanç alanın daha da karmaşık bir hale gelmesi beklenebilir. Birlikte yaşamak, insanın kendi iç huzurunu yakalayabilmesi, bu dünyadaki varlığını anlamlandırması ve elbette ölüm, din ve ahlakın temel insani meseleler olarak var olmaya devam edeceğini göstermektedir. 

Prof. Dr. Mahmut Hakkı Akın