Veysel KARATAŞ

16. Yüzyılda Modern Avrupa siyasal felsefesi, özellikle Niccolò Machiavelli ile yeni bir yön kazanmıştır. Machiavelli, "Prens" adlı eserinde, hükümdarın iktidarını koruması ve devleti güçlü tutması için her türlü aracı kullanabileceğini ve bu araçların ahlaki olup olmadığının önemli olmadığını savunmuştur. Bu bağlamda, Makyavelizm, siyasetin özünde bir güç ve iktidar mücadelesi olduğunu, dolayısıyla başarıya ulaşmak için ahlaki kaygıların bir kenara bırakılabileceğini, bir hükümdarın devleti ayakta tutabilmek için bazen acımasız, aldatıcı ya da ahlak dışı davranmak zorunda kalabileceğini öne sürer.

Machiavelli'nin bu siyasal felsefesi, Thomas Hobbes’un siyaset teorileriyle daha da derinleşmiştir. Hobbes, insan doğasının bencil ve rekabetçi olduğunu savunarak, “insan insanın kurdudur” argümanını ortaya atmıştır. Bu görüşe göre, devletin esas amacı gücü elde etmek ve korumak olduğundan, siyasetin doğası gereği ahlaki sınırların aşılabileceği kabul edilir. 16. ve 17. yüzyıllarda gelişen siyasetin ahlaktan arındırılması yaklaşımı, 19. yüzyılda Hegel ve ulus-devletler çağı ile birlikte zirve noktasına ulaşmıştır. Hegel, ulus-devleti yalnızca bir politik yapının ötesinde, insanlığın tarihsel gelişim sürecinde en yüksek etik ve ahlaki düzenin somutlaşmış hali olarak değerlendirir. Hegel'in ulus-devleti, bazı yorumcular tarafından "dünya üzerindeki Tanrı" ya da Tanrı’nın yeryüzünde cisimleşmiş hali olarak nitelendirilmiştir.

Ahlaktan yoksun güç ve iktidar odaklı siyaset anlayışı, Müslüman dünya anlayışına yabancı olarak kabul edilir. Geleneksel İslam siyasal düşüncesi, ahlak ve adaletin iç içe geçtiği, ahlaki değerlere dayalı bir yönetim anlayışını merkeze alır. İslam, siyaset ve ahlakı birbirinden ayırmayan bir yönetim felsefesi önerir; adalet, dürüstlük ve erdem gibi ahlaki ilkelere dayalı bir yönetimi savunur. Bu nedenle, insan doğasına uygun diyerek meşrulaştırılmaya çalışılan Machiavelli, Hobbes, Hegel ve daha geniş anlamda Batı siyaset felsefesi ve ulus-devletin güç ve iktidar odaklı siyaset anlayışları, Müslüman dünya görüşünde, ahlaki değerlerin dışlandığı bir siyasetin meşru olmadığı ve kabul görmediği bir yaklaşım olarak değerlendirilir.

Nizamülmülk’ün “Siyasetname” adlı eseri gibi önemli siyasetnameler, adaleti, bir hükümdarın en önemli erdemi ve devletin sürekliliğini sağlayan temel ilke olarak gösterir. İbnü’l-Mukaffa ve Farabi gibi düşünürler, ideal bir hükümdarın bilge, adil, erdemli ve ahlaklı olması gerektiğini vurgulamışlardır. İslam Siyaset felsefesinin mihenk taşlarından biri olan İbnü’l-Mukaffa, “telif ettiği eserlerin birçoğunu ahlâk, edep ve eğitim konularına ayırmıştır.” Bununla birlikte İslam siyasetinde ahlaki yönetim, yönetici ile yönetilenler arasındaki ilişkinin meşruiyetini sağlar. Bu yaklaşıma göre, devlet yöneticilerinin yalnızca siyasi becerilerle değil, aynı zamanda ahlaki erdemlerle donatılmış olmaları gerektiği savunulmuştur. Ancak, modern dönemde Müslüman toplumlara özgü bu siyasal anlayış, gerçekçi olmadığı ve siyasetin doğasına uygun düşmediği gerekçeleriyle eleştirilmiş, hatta bazı çevreler tarafından küçümsenmiştir. Eleştiriler, bu idealist yaklaşımın siyaset arenasındaki güç ve çıkar mücadelelerini göz ardı ettiği ve modern siyasi yapılarla bağdaşmadığı yönünde olmuştur. Oysa ahlakın kendisi, insan doğasının bu yıkıcı ve zulmedici yönünü dizginlemek için vardır; dolayısıyla ahlaki değerler, siyaseti yalnızca güç mücadelesi olarak gören yaklaşımlara karşı dengeleyici bir unsur olarak işlev görür ve siyasal düzenin adil bir şekilde sürdürülebilirliğini sağlar.

Toplumsal düzeyde barış, ancak siyaset kurumu aracılığıyla sağlanabilir. Bu nedenle, bireylerin ahlaklı olması elbette önemlidir; ancak toplumsal barışın kalıcı ve sürdürülebilir olabilmesi için asıl gerekli olan, siyasetin ahlak temelli bir yapıya oturtulmasıdır. Bireysel ahlak, topluma katkıda bulunurken, toplumsal barışı sağlamak için siyaset kurumunun ahlaki değerleri merkeze alması zorunludur. Son yüzyıldır ahlaktan arındırılmış bir siyasetin dünya genelinde sebep olduğu yıkımlar, barbarlıklar, soykırımlar (Filistin bu vahşetin son halkasıdır), ahlakın ve adaletin hem içerde hem de dışarda toplumsal huzur ve barış açısından ne kadar vazgeçilmez olduğunun bir göstergesidir. Toplumsal barışın sürdürülebilirliği için ahlak, vazgeçilmez bir kılavuzdur. Ahlaki değerler, bireylerin birbirine saygı göstermesini, adaletin sağlanmasını, toplumsal güvenin, empati ve dayanışmanın gelişmesini sağlar. Ahlaksız bir toplumda ise bencillik, adaletsizlik ve güvensizlik egemen olur, bu da toplumsal barışın temelini zayıflatır. Kimsenin kimseye güvenmediği ve herkesin birbirinin kuyusunu kazdığı ahlaktan ve adaletten yoksun bir düzende, kalıcı bir barışın sağlanması imkânsızdır. Bu temeller üzerine inşa edilmiş bir yapıda, taraflardan biri tökezlemeye görsün, sağlandığı zannedilen barışın ne kadar geçici ve kırılgan olduğu o vakit kolaylıkla fark edilir.